Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία αναγνωρίζεται σήμερα ως ένα διακριτό ψυχοθεραπευτικό πεδίο που αξιοποιεί τη δημιουργική διαδικασία και την εικόνα ως μέσα έκφρασης, επικοινωνίας και ψυχικής διερεύνησης. Οι ρίζες της, ωστόσο, βρίσκονται σε ένα ευρύτερο ερώτημα που απασχόλησε τους πρώτους ψυχαναλυτές του 20ού αιώνα: τι συμβαίνει όταν οι λέξεις δεν αρκούν;
Η ψυχανάλυση υπήρξε η πρώτη επιστημονική προσέγγιση που έδωσε ιδιαίτερη σημασία στις εικόνες που αναδύονται από το ασυνείδητο. Τα όνειρα, οι φαντασιώσεις και οι συμβολικές αναπαραστάσεις δεν θεωρήθηκαν πλέον τυχαία ψυχικά φαινόμενα, αλλά φορείς νοήματος που μπορούσαν να φωτίσουν πλευρές της εσωτερικής ζωής του ανθρώπου.
Ο Freud στράφηκε στα όνειρα ως «βασιλική οδό προς το ασυνείδητο», αναγνωρίζοντας ότι σημαντικές ψυχικές διεργασίες εκφράζονται συχνά με εικόνες και συμβολισμούς. Λίγο αργότερα, ο Jung έδωσε ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στην εικόνα, θεωρώντας ότι η δημιουργική έκφραση μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο συνειδητό και το ασυνείδητο. Η χρήση της τέχνης από τον ίδιο και τους αναλυόμενούς του αποτέλεσε μία από τις πρώτες συστηματικές απόπειρες σύνδεσης της ψυχοθεραπείας με την καλλιτεχνική δημιουργία.
Μέσα σε αυτό το θεωρητικό κλίμα αναπτύχθηκαν οι πρώτες μορφές αυτού που αργότερα ονομάστηκε Εικαστική Θεραπεία. Πρωτοπόροι όπως η Margaret Naumburg και η Edith Kramer επηρεάστηκαν βαθιά από την ψυχαναλυτική σκέψη, δίνοντας όμως διαφορετική έμφαση η καθεμία. Για τη Naumburg, η εικόνα μπορούσε να λειτουργήσει ως γλώσσα του ασυνειδήτου. Για την Kramer, η ίδια η δημιουργική διαδικασία διέθετε θεραπευτική αξία, καθώς επέτρεπε στο άτομο να μετασχηματίζει εσωτερικές συγκρούσεις και συναισθήματα μέσα από τη μορφή. Παρότι η Εικαστική Ψυχοθεραπεία έχει εξελιχθεί σημαντικά έκτοτε και έχει ενσωματώσει θεωρητικές επιρροές από πολλά διαφορετικά πεδία, η σύνδεσή της με την ψυχαναλυτική σκέψη παραμένει θεμελιώδης. Η αναγνώριση ότι η ανθρώπινη εμπειρία δεν εκφράζεται αποκλειστικά μέσω του λόγου αλλά και μέσω εικόνων, συμβόλων και δημιουργικών πράξεων εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της.
Ίσως γι’ αυτό η εικόνα εξακολουθεί να κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ψυχοθεραπεία. Όχι επειδή αντικαθιστά τις λέξεις, αλλά επειδή μπορεί να δώσει μορφή σε όσα δεν έχουν ακόμη βρει τις λέξεις τους.